Parafia unicka pw. św. Nikity w Kostomłotach

Neounia w Encyklopedii Katolickiej KUL

Neounia w Encyklopedii Katolickiej KUL
Ciekawych tematu neounii zapraszamy do lektury Katolickiej Encykopedii Kulowskiej. W jej XIII tomie znajdujemy syntetyczną historią naszego obrządku autorstwa Stanisława Nabywańca oraz garść źródłowej literatury.

NEOUNIA, zespół działań duszpast., adm. i społ. podjętych na pocz. XX w., zmierzających do odnowienia unii z Kościołem gr.kat. , zawartej na mocy unii  brzeskiej; idea neounii była propagowana zwł. wśród byłych unitów i ich potomków (siłą włączonych do Kościoła prawosł. w latach 1838 i 1875) na terenie zach. Białorusi, Wołynia, Polesia i Chełmszczyzny.
Poza ziemiami polskimi neounię propagowano także w polskich koloniach w Harbinie, gdzie doszło do utworzenia egzarchatu obrządku bizant.-słow.; podobne działania na obszarze Rosji w wyniku decyzji Stolicy Apost. z V 1917 przyjęły formę nowego kat. obrządku bizantyńsko-słowiańskiego (określany również jako wschodnio-słowiański lub wschodnio-katolicki).

W II Rzeczypospolitej Polskiej zwolennicy neounii podlegali jurysdykcji biskupów łac. zaangażowanych w jego tworzenie (instrukcja pap. Piusa XI Zelum amplitudinis z 1924 o organizowaniu i rozwijaniu ruchu neounijnego); jurysdykcję kościelną nad neounitami w poszczególnych diecezjach na ziemiach pol. (lubel.. łucka, pińska, wileńska, podlaska) sprawowano w ramach wikariatów obrządku bizant.-słow.; dla wiernych tego obrządku wydawano specjalne listy pasterskie, dokumenty i materiały poświęcone tej problematyce, organizowano konferencje, zjazdy i dni misyjne (problematykę podjął także Ogólnopolski Związek Misyjny), zakładano stowarzyszenia, m.in. 1922 Koło Jedności Katolickiej w Warszawie, a 1924 Instytut Młodzieży Misyjnej w Lublinie; niektóre środowiska krytykowały jednak propagowanie neounii, m.in. Polskie Towarzystwo Opieki nad Kresami (memorandum do episkopatu Polski z 29 XII 1932).

Neounici nie weszli w skład Kościoła gr.kat. (z obawy przed zukrainizowaniem nie włączono do posługi duchowieństwa gr.kat. z Małopolski); 1924 bp H. Przeździecki sprowadził jezuitów obrządku wsch. (zakonnikami byli Białorusini, Ukraińcy, Rosjanie, Polacy, Francuzi, Rumuni i Słowacy) do Albertyna k. Słonimia (osiedlili się w majątku W. Pusłowskiego) i erygował tam pierwszą parafię neounicką.
W r. 1926 otwarto nowicjat; do 1937 A.Niemancewicz kierował redakcją czasopisma „Da Złuczeńnia", a od 1938 (z ks. J. Urbanem) wydawał w Warszawie czasopismo „Złuczerinie"; ponadto w języku pol. drukowano „Oriens", w języku białor. „Chrystianin", a od 1932 w języku ros. „K sojedinieniju"; tematykę neounijną podejmowały także lwowska „Gazeta Kościelna", „Roczniki Katolickie" oraz jez. „Misje Katolickie"; na pocz. 30. lat XX w. w ramach n. pracę podjęły misjonarki Najświętszego Serca Jezusowego obrządku bizant.-słow. z Wilna (zał. przez P. Macewicza SJ), ponadto wsch. gałęzie kapucynów, oblatów i redemptorystów, bizant.-słow. gałąź Dzieci Maryi (wyłoniły się ze studytek), córki Niepokalanego Serca Maryi.

W diecezji wileńskiej  abp Jerzy Matulewicz w r. 1925 erygował par. obrządku bizant.-słow. (1933 liczyła 500 wiernych); liczne parafie prawosł. na Polesiu przystąpiły do unii z Kościołem kat.; pod koniec 1927 było ich już 14, 28 księży i ok. 20 000 wiernych; do 1939 liczba parafii wzrosła do 43, a wiernych do 25 000; od 1932 nie tworzono nowych parafii, a istniejące musiały bronić swego istnienia wobec planów ich likwidacji (np. 1936 Uhrynicze); duchowieństwo zakonne nie było jednak odpowiednio przygotowane do prowadzenia działalności parafialnej, a duchowni prawosławni przechodzący na obrządek bizant.-słow. często wracali do prawosławia.
W r. 1931 Stolica Apost. mianowała dla tego obrządku Ukraińca bpa Mikołaja Czarneckiego, ale wobec sprzeciwu rządu Rzeczypospolitej Polskiej (neounii nie uwzględniał konkordat z 1925), mógł objąć jedynie funkcję wizytatora apost. dla tego obrządku; abp E. Ropp założył 1923 w Lublinie Seminarium Misyjne, które miało przygotować kapłanów do działalności neounijnej na terenie byłego zaboru ros., jednak brak możliwości pracy spowodował jego zamknięcie.
W r. 1931 w celu przygotowania duchowieństwa obrządku wsch. jezuici otrzymali od bpa A. Szelążka seminarium w  Dubnie, przekształcone w Papieskie Seminarium Wschodnie; profesorowie rekrutowali się spośród kadry seminarium rzym.kat. w Łucku.
Po zajęciu 1939 Kresów przez armię bolszewicką część kapłanów i zakonników obrządku bizant.-słow. opuściła te tereny; metropolita gr.kat. Andrzej Szeptycki, powołując się na pełnomocnictwa uzyskane od pap. Piusa X, utworzył w warunkach konspiracyjnych 4 egzarchaty (1941 zatwierdzone przez pap. Piusa XII)
W r. 1942 Niemcy aresztowali egzarchę Niemancewicza mimo wcześniejszej przychylnej postawy wobec neounii.
 Po II wojnie świat, parafie na terenach włączonych do Związku Radzieckiego zanikły.
Jedyna polska neounicka przetrwała w  Kostomłotach; jej długoletnim duszpasterzem był archimandryta R. Piętka MIC; urząd ordynariusza neounitów w Polsce pełnili po wojnie prymasi Polski, a obecnie bp diec. siedleckiej.
Neounia nie była akceptowana przez przedstawicieli Kościoła prawosł., uważającego ją za przejaw walki Kościoła katolickiego z prawosławiem oraz próbę polonizacji prawosławnych Ukraińców.
Literatura:
W. Piotrowicz. Unia czy demonstracja? O obrządku wschodniosłowiańskim w Polsce, Wl 1931; H.I. Łubieński. Droga na wschód Rzymu, Wwa 1932; Nowe formy unii kościelnej w Polsce, Slonim 1932; H. Przeździecki, L'oeuvre de 1'union en Pologne, Wwa 1932; P. Tabiński, Akcja unijna a krytyka polska, Wwa 1932; S. Mystkowski, Sprawa unijna w Polsce odrodzonej, Wwa 1938; J. Jurkiewicz, Watykan a Polska w okresie międzywojennym 1918-1939, Wwa 1958, 19602; W.J. Ciszek, D.L. Flaherty, He Leadeth Me, GC 1973, San Francisco 1995 (On mnie prowadzi, Wwa 1990, Kr 2001); B. Łomacz, N. w diecezji siedleckiej (1923-1939), Lb 1976 (mpsArKUL); H. Stenie, Die Ostpolitik des Vatikans. Geheimdiplomatie der Papste von 1917 bis Heute, Bergisch Gladbach 1983; M. Papie rzyńska-Turek, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918-1939, Wwa 1989, 404-441; M. Kopydłowski, Akcja neounijna w okresie międzywojennym, w: Unia brzeska i jej następstwa, Gd 1991, 105-110; S. Stępień, Nowa unia kościelna. Obrządek bizantyńsko-słowiański, w: Polska-U kraina. 100 lat sąsiedztwa, Lb 1994, II 141-193; T. Pulcyn, Kostomłoty. Dzieje jedynej w Polsce neounickiej parafii i sanktuarium unitów podlaskich według opowiadania ojca Romana Piętki, marianina, Wwa 1998, 2004 ; Z. Waszkiewicz, N. - nieudany eksperyment?, w: 400-lecie zawarcia Unii Brzeskiej (1596-1996), To 1998, 115-146; F. Rzemieniuk. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (n.), Lb 1999; J. Szczepa-niak, Polskie władze państwowe wobec akcji neounijnej w łatach 1918-1939, w: Charisteria Tito Górski oblata, Kr 2003, 241-254; N.G. Stokołos, Polityka uriadiw miżwojennoji Polszczi (1918-1939 rr.) szczodo prawosławnoji Cerkwy i Ukrajin-ciw, Ukrajńskyj istoryczenyj żurnał 48(2005) z. 5, 59-80.
Stanisław Nabywaniec